مای ساتو: مردم ایران در تفاهمنامه تهران و واشینگتن نادیده گرفته شدهاند
گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران، با ابراز نگرانی از بیتوجهی به مسائل مرتبط با حقوق بشر در توافق ایران و آمریکا، میگوید تفاهمنامهٔ اخیر در خدمت منافع ژئوپلتیک است و مردم ایران را نادیده گرفته است.
مای ساتو در گفتوگویی که روز چهارشنبه، ۱۰ تیر، در وبسایت سوئیسی جنوا سولوشن منتشر شد، با اشاره به اینکه «وضعیت حقوقبشر در ایران قبل از جنگ، بهویژه از زمان اعتراضات سراسری، بحرانی بود» گفت: «هر تفاهمنامه و توافق نهایی که به وضعیت حقوق بشر نپردازد، خطر بازگشت به وضعیت قبل یا بدتر شدن اوضاع را از طریق عدم پاسخگویی مستمر بههمراه دارد».
گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل با بیان اینکه از نادیده گرفتن حقوقبشر در تفاهمنامه تعجب نکرده، بر لزوم اشاره کردن به این موضوع تأکید و ابراز امیدواری کرد که توافق نهایی شامل مواردی مربوط به وضعیت حقوقبشر در ایران باشد.
مای ساتو همچنین بر لزوم فراموش نکردن سرکوب اعتراضهای سراسری و مرگبار دیماه ۱۴۰۴ اشاره کرد و خواستار توقف اعدامها، آزادی افراد بازداشتشده و تضمین دسترسی آزاد به اینترنت و حفاظت از آزادیهای مدنی شد.
او دربارهٔ وضعیت حقوقبشر در ایران از زمان آغاز جنگ و همچنین پس از تفاهمنامهٔ اخیر، به تلفات غیرنظامیان و حملات هوایی به مدارس، بیمارستانها، اماکن مذهبی و فرهنگی و مناطق مسکونی اشاره کرد و گفت میلیونها نفر در داخل کشور آواره شدهاند.
او در عین حال یادآور شد که در این مدت سرکوب مخالفان ادامه داشته و هزاران نفر بازداشت، شکنجه و اعدام شدهاند. بهگفتۀ گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل، از زمان شروع جنگ حداقل ۱۵۶ نفر اعدام شدهاند.
او همچنین تأکید کرد گزارشهایی از افزایش تورم مواد غذایی، همراه با تأخیر گسترده در پرداخت دستمزدها و بیکاری دریافت کرده است.
مای ساتو در این گفتوگو خبر داد از زمان آغاز مأموریتش در مردادماه سال ۱۴۰۳ با مقامهای ایران عمدتاً از طریق نمایندگی دائمی جمهوری اسلامی ایران در ژنو در ارتباط بوده است.
او در پاسخ به این سؤال که آیا از طرف مقامات حکومت ایران علاقهای به تعامل دیده است، چنین پاسخ داد:
«بله. وظیفهٔ من گزارش وضعیت حقوقبشر در جمهوری اسلامی ایران است و بر همین اساس، فرقی نمیکند که مرتکب نقض حقوقبشر چه کسی باشد؛ گاهی اوقات مقامات ایرانی، گاهی اوقات کشورهای دیگر، و در این جنگ، ایالات متحده و اسرائیل. بنابراین طبیعتاً، مقامات ایرانی مشتاق خواهند بود که من تأثیر جنگ بر حقوق بشر یا پیش از آن تأثیر تحریمها بر حقوقبشر را برجسته کنم. با این حال، آنها بهشکل قابلتوجهی کمتر مشتاق گفتوگو دربارهٔ نقضهای ادعایی انجامشده توسط خود مقامات ایرانی هستند.»
او گفت دربارهٔ موارد اتهامی نقض حقوقبشر در طول جنگ از سوی آمریکا نیز با مقامهای این کشور تماس گرفته، اما پاسخی نگرفته است.
پیشتر بیش از ۱۰ نفر از کارشناسان کارگروهها و گزارشگران ویژهٔ سازمان ملل متحد روز جمعه، ۲۹ خرداد، در بیانیهای، در عین استقبال از تفاهمنامهٔ ایران و آمریکا، هشدار دادند که هر توافقی که به وضعیت حقوق بشر در ایران نپردازد، ناقص خواهد بود.
این کارشناسان در بیانیهٔ خود گفتند: «این تفاهمنامه تقریباً بهطور کامل بر خروج نظامی، بازگشایی تنگهٔ هرمز، تعهدات هستهای، کاهش تحریمها و اختصاص ۳۰۰ میلیارد دلار بودجهٔ بازسازی تمرکز دارد. مردم ایران که از تجاوز نظامی خارجی و سرکوب داخلی بهشدت رنج بردهاند، در این چارچوب بهسختی دیده میشوند.»
آنها گفتند که از زمان آغاز جنگ در اسفند گذشته، «مقامات ایرانی بهشدت علیه مخالفان اقدام کردهاند. هزاران نفر بازداشت شدهاند و بنا به گزارشها بسیاری از آنها شکنجه، ناپدیدسازی قهری، یا مجبور به اعتراف در مقابل دوربین شدهاند یا در معرض اعدامهای ساختگی قرار گرفتهاند.»ساتو همچنین گفت اگرچه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در آغاز جنگ به موضوع حقوق بشر در ایران اشاره کرده بود، این موضوع چند هفته بعد بهطور کامل از مواضع او حذف شد و مشخص نیست آن اظهارات تا چه اندازه نشاندهنده «نگرانی واقعی و پایدار» درباره وضعیت حقوق بشر در ایران بوده است.ششم تیر، ائتلاف «ایمپکت ایران» در بیانیهای از جامعه جهانی خواست مساله حقوق بشر را همزمان با مذاکرات امنیتی و هستهای با جمهوری اسلامی، در دستور کار قرار دهد.
این ائتلاف شامل سازمانهایی از جمله پن آمریکا، مرکز حقوق بشر عبدالرحمن برومند، کانون مدافعان حقوق بشر و سازمان حقوق بشر ایران است.ساتو گفت مردم ایران در جریان اعتراضات دیماه با صدای بلند خواستار تغییرات بنیادین شدند.
او ابراز امیدواری کرد در توافق نهایی احتمالی میان تهران و واشینگتن، بندهایی برای رسیدگی به وضعیت حقوق بشر در ایران گنجانده شود.
ساتو همچنین خواستار توقف اجرای احکام اعدام، تضمین دسترسی به اینترنت آزاد و حفاظت از فضای مدنی در ایران شد و افزود: «افرادی که بهطور خودسرانه بازداشت شدهاند، باید آزاد شوند.»
رویکرد گزینشی جمهوری اسلامی به نقض حقوق بشر
ساتو در ادامه مصاحبه خود اعلام کرد بهطور مستمر، بهویژه از طریق نمایندگی دائم جمهوری اسلامی در ژنو، با مقامهای حکومت ایران در تماس است و وظیفه او گزارش موارد نقض حقوق بشر، صرفنظر از عامل آن، است.
او گفت: «گاهی ناقض حقوق بشر مقامهای ایرانی هستند و گاهی دولتهای دیگر، از جمله ایالات متحده و اسرائیل در جریان این جنگ.»
ساتو افزود مقامهای جمهوری اسلامی تمایل دارند او بر پیامدهای جنگ و تحریمها برای حقوق بشر تمرکز کند، اما زمانی که موضوع به گزارشهای مربوط به نقض حقوق بشر از سوی خود حکومت ایران مربوط میشود، همکاری و اشتیاق آنها بهمراتب کمتر است.
او همچنین خبر داد برای گفتوگو درباره موارد نقض حقوق بشر در جریان جنگ اخیر با مقامهای آمریکایی تماس گرفته، اما تاکنون پاسخی دریافت نکرده است.
گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل در امور ایران در ادامه از گنجاندن بندی درباره بازسازی ایران در تفاهمنامه اخیر تهران و واشینگتن استقبال کرد، اما یادآور شد همه مشکلات اقتصادی ایران ناشی از جنگ یا تحریمها نیست: «باید توجه داشت که همه مشکلات اقتصادی از جنگ یا تحریمها ناشی نمیشود. بخشی از این دشواریها نتیجه تصمیمها و سیاستگذاریهای داخلی بوده است.»
در ماههای اخیر، تورم فزاینده و افزایش چشمگیر قیمت کالاهای اساسی، فشار اقتصادی قابل توجهی بر خانوارها وارد آورده و معیشت بخش بزرگی از جامعه را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
