“اکسپرس خزر” مسیر تدارکاتی محرمانه روسیه برای کمک به ایران
تلگراف با انتشار گزارشی از راهاندازی یک مسیر تدارکاتی محرمانه از طریق دریای خزر به ایران توسط روسیه خبر داد. طبق این گزارش، مسکو پیشتر در جریان جنگ داخلی سوریه نیز از چنین الگویی برای حمایت از اسد استفاده کرده بود.
نشریه بریتانیایی تلگراف با انتشار گزارشی از راهاندازی یک مسیر تدارکاتی محرمانه از طریق دریای خزر به ایران توسط روسیه خبر داده است. طبق این گزارش، مسکو پیشتر در جریان جنگ داخلی سوریه نیز از چنین الگویی برای حمایت از اسد استفاده کرده و یک مسیر تدارکاتی دریایی به راه انداخته بود که از طریق آن، از حکومت بشار اسد پشتیبانی میکرد.
این مسیر در آن زمان، گاه “اکسپرس سوریه” نامیده میشد. این کریدور تدارکاتی نزدیک به حدود یک دهه، میان کریمه و بندر طرطوس سوریه فعال بود و به مسکو امکان میداد نیروهای اعزامی خود را به رغم تحریمهای غرب و فشارهای دیپلماتیک تقویت کند.
ترکیه پس از تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، تنگه بسفر را به روی کشتیهای جنگی بست و به این ترتیب این مسیر بهشدت محدود شد. با پایان حکومت بشار اسد در سوریه در سال ۲۰۲۴، این شریان حیاتی نیز بهطور کامل قطع شد. اکنون روسیه همین رویکرد را در دریای خزر تکرار کرده و این دریای محصور در خشکی را به ستون فقرات لجستیکی شراکت نظامی خود با حکومت ایران تبدیل کرده است.
به گفته کارشناسان نظامی، پیامدهای راهبردی این تحول با گسترش “جنگ خلیج فارس سوم” در منطقه بیش از پیش آشکار میشود. اوایل سال جاری، اسرائیل حملاتی هوایی به پایگاه دریایی ایران در بندرانزلی در ساحل دریای خزر انجام داد و تاسیسات بندری و چند قایق را منهدم کرد.
این نخستین مورد استفاده اسرائیل از نیروی هوایی در منطقه خزر به شمار میرفت. افزون بر این، در اواخر ژوئیه نیز اوکراین با پهپاد به یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر حمله کرد که در نتیجه آن یک ملوان کشته شد. این حمله حتی حکومت ایران را بر آن داشت که حملات تلافیجویانه علیه بندر اودسای اوکراین را نیز بررسی کند.
حکومت ایران شریکی راهبردی و مهم برای روسیه
ایران، از زمانی که پوتین در سال ۲۰۲۲ تهاجم روسیه علیه اوکراین را گسترش داد، به یکی از متحدان ضروری مسکو تبدیل شده است. جمهوری اسلامی موشکهای بالستیک و موشکهای پدافند هوایی از جمله صدها موشک کوتاهبرد فاتح-۳۶۰ و ۲۰۰ موشک زمینبههوا به ارزش ۲.۷ میلیارد دلا به روسیه تحویل داده است.
از دیگرسو، روسیه نیز از اواخر سال ۲۰۲۱ تاکنون بیش از ۴ میلیارد دلار برای تجهیزات نظامی جمهوری اسلامی هزینه کرده است. جمهوری اسلامی در عین حال، قطعات اصلی و فناوری لازم برای ناوگان پهپادهای شاهد روسیه را فراهم کرد و به مسکو در ایجاد تاسیسات تولیدی در منطقه ویژه اقتصادی آلابوگا کمک کرد تا امکان ساخت سالانه تا ۶ هزار فروند پهپاد فراهم شود.
بر اساس گزارشها، چهار بندر ایرانی در دریای خزر بهصورت شبانهروزی برای واردات گندم، خوراک دام و نفت فعالیت میکنند. دلیل آن این است که ایران به دلیل محاصره تنگه هرمز از سوی ایالات متحده، جریانهای حیاتی تجاری خود را تغییر داده است.
همزمان در شمال دریای خزر، بندر اولیای روسیه به مهمترین مرکز انتقال محموله برای واردات قطعات پهپاد و مهمات ایرانی تبدیل شده است. در نتیجه، هم روسیه و هم ایران برای پیشبرد تلاشهای جنگی خود به دریای خزر، بهعنوان یک شریان تدارکاتی ضروری در خشکی، وابسته شدهاند.
دریای خزر؛ “دژ نظامی محافظتشده” روسیه در برابر غرب
روسیه دهههاست که دریای خزر را بهمثابه “دژی” محافظتشده و خارج از دسترس غرب میبیند. نیروهای دریایی روسیه در سال ۲۰۱۵ از آنجا موشکهای کروز کالیبر را به مواضع مخالفان اسد در سوریه شلیک کردند و اخیرا نیز از همین منطقه علیه اوکراین استفاده کردهاند.
همچنین سلاح جدید روسها، موشک بالستیک اورشنیک نیز در حمله به اوکراین به کار گرفته شده است. از آنجا که دریای خزر به آبهای آزاد راه ندارد، قدرت دریایی ایالات متحده اصولا نمیتواند مانع از آن شود که روسیه محمولههای خود را به ایران برساند.
محمولههای روسی در غیر این صورت باید از تنگه هرمز عبور میکردند. به عبارت دیگر، از مسیری که اکنون، نیروی دریایی ایالات متحده آن را مسدود کرده است.
به نظر میرسد که “اکسپرس خزر”، یک واقعیت جغرافیایی است که به طور کلی با جاهطلبیهای ژئوپلیتیکی گستردهتر مسکو همخوانی دارد.
گزارش تلگراف در ادامه مینویسد دریای خزر به بخش مرکزی یک کریدور حملونقل شمال به جنوب تبدیل میشود که روسیه، جمهوری آذربایجان، ایران و در نهایت هند را به یکدیگر متصل میکند و در عین حال از گلوگاههای دریایی تحت کنترل غرب مستقل میماند. به این ترتیب، مسکو و تهران “با ایجاد یک شبکه لجستیکی اوراسیایی درونقارهای، قدرت دریایی غرب را تضعیف میکنند”.
این گزارش در ادامه مینویسد که از این رو، ایجاد اختلال در این مسیرهای تدارکاتی اهمیت فوریتری یافته است، زیرا مسکو در جریان آتشبسهای اخیر در مناقشه میان ایران و ایالات متحده در خلیج فارس ، بهطور فعال توانمندیهای تهاجمی ایران را بازسازی کرده است.
در بخش دیگری از گزارش تلگراف آمده است: «مقامهای ایالات متحده به نیویورک تایمز گفتهاند روسیه به ایران کمک کرده است ذخایر خود را پس از آنکه در جریان جنگ۶۰ درصد از زرادخانه پهپادیاش را از دست داد، دوباره تکمیل کند.»
تمهیدات احتمالی آمریکا برای مقابله با مسیر تدارکاتی روسیه
نویسنده گزارش با اشاره به گسترش ابعاد منطقهای مناقشه ایران و ایالات متحده میافزاید: «دولت ترامپ باید تصمیم بگیرد آیا پیش از آنکه اکسپرس خزر به ستون فقرات دائمی لجستیکی شراکت روسیه و ایران تبدیل شود، برای مقابله با آن اقدام خواهد کرد یا نه.»
دولت آمریکا پیشتر با حمایت از توافق صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان و راهاندازی مسیر موسوم به “مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی” (TRIPP)، زمینه دیپلماتیک را فراهم کرده است.
نویسنده تلگراف در ادامه گزارش خود پیشنهاد میکند که اکنون دولت آمریکا باید اقدامات بعدی خود را بر این موفقیت بنا کند و راهبردی منطقهای تدوین کند که از تبدیل جمهوری آذربایجان به یک قدرت میانی نوظهور در قفقاز جنوبی بهره ببرد.
به باور نویسنده، این راهبرد همزمان باید به اوکراین امکان دهد بدون ایجاد خطر مشارکت مستقیم ایالات متحده، فشار نظامی بر “اکسپرس خزر” وارد کند.
نویسنده با اشاره به این که “تاریخ نشان میدهد جنگها اغلب نه فقط در میدان نبرد، بلکه در امتداد مسیرهای تدارکاتی که آنها را سرپا نگه میدارند، تعیین تکلیف میشوند” مینویسد: «اکسپرس سوریه جنگی را سالها طولانیتر کرد. اکنون اکسپرس خزر از شراکت راهبردی روسیه و ایران و تلاش تهران برای دوام آوردن در جنگی با ایالات متحده که اکنون وارد ششمین ماه خود شده است، پشتیبانی میکند.»
نویسنده گزارش تلگراف در بخش پایانی گزارش خود میافزاید: «این که اکسپرس خزر همچنان شریان راهبردی مسکو به ایران باقی بماند یا در نهایت شکست بخورد، به راهبرد منطقهای واشنگتن بستگی دارد. این راهبرد باید بتواند شکلگیری یک “کریدور ایران” جدید را به چالش بکشد و تلاشهای روسیه برای تسلیح ایران را ناکام بگذارد.»
