آمریکا و ایران در آستانه اعلام تحریمهای تازه بر شدت لحن خود افزودند
الات متحده و ایران در آستانه اعلام مجموعه تازهای از تحریمهای اقتصادی واشینگتن علیه تهران، پیامهای تند و متقابلی ردوبدل کردهاند؛ تحریمهایی که میتواند شرکای عمده تجاری جمهوری اسلامی، بهویژه چین، را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، قرار است روز دوشنبه جزئیات آنچه واشینگتن «سختترین تحریمهای تاریخ» علیه ایران خوانده است اعلام کند. دولت دونالد ترامپ همچنین از چین خواسته است در افزایش فشار اقتصادی بر تهران با واشینگتن همکاری کند.
بر اساس دادههای شرکت کپلر، چین در سال ۲۰۲۵ خریدار بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران از مسیر دریا بود. پکن در واکنش به تشدید فشارهای آمریکا، بر لزوم حل اختلافها از راه دیپلماسی تأکید کرده است.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، روز شنبه ۳۱ مرداد تحریمهای در راه آمریکا را به منزله «تلاش برای اعمال حاکمیت فراسرزمینی آمریکا بر کلیه دولتهای مستقل عضو سازمان ملل متحد» دانست و گفت تحریمهای ثانویه واشینگتن «هیچ مبنایی در حقوق بینالملل ندارند».
دونالد ترامپ نیز روز جمعه گفت واشینگتن تحولات جنگ را زیر نظر دارد و درباره ایران افزود: «آنها خیلی دوست دارند توافق کنند، اما به نظر من هنوز آماده توافق درست نیستند.» رئیسجمهور آمریکا پیشتر هشدار داده بود کشورهایی که «هر نوع راه نجاتی» برای ایران فراهم کنند، با پیامدهای اقتصادی روبهرو خواهند شد.
تشدید جنگ لفظی در شرایطی است که با گذشت نزدیک به شش ماه از جنگ، دو طرف در حال حاضر مستقیماً به یکدیگر حمله نمیکنند، اما مذاکرات صلح نیز متوقف مانده است.همزمان، تردد نفتکشها در تنگه هرمز به شدت کاهش یافته است. دادههای ردیابی کشتیها نشان میدهد روز پنجشنبه تنها چهار کشتی حامل کالا از این تنگه عبور کردند و هیچیک نفتکش بزرگ یا حامل گاز طبیعی مایع نبودند.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، گفته است با کمک ارتش این کشور، میانگین هفتروزه انتقال نفت از تنگه هرمز به حدود هشت میلیون بشکه در روز رسیده؛ رقمی که پیش از آغاز جنگ بیش از ۲۰ میلیون بشکه در روز بود.
اختلال در تردد هرمز همزمان به افزایش قیمت نفت در بازارهای جهانی دامن زده است. نفت برنت روز جمعه در قیمت ۹۴ دلار و ۳۹ سنت در هر بشکه بسته شد.
آمریکا با محاصره دریایی، صادرات نفت ایران را نیز به شدت محدود کرده است. برآوردها نشان میدهد صادرات نفت ایران در ماه اوت به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز کاهش یافته، در حالی که میانگین آن در سال گذشته حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه بود.
در تهران، مقامهای جمهوری اسلامی در کنار تهدید به پاسخ نظامی، درباره پیامدهای اقتصادی جنگ نیز هشدار دادهاند. علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، روز جمعه گفت ایران به تهدیدهای دشمن با پاسخهایی «کوبنده، تنبیهی و ویرانگر» پاسخ خواهد داد.
در مقابل، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، بار دیگر از پایان جنگ از راه دیپلماتیک حمایت کرد و گفت بهتر است جنگ «امروز» و در شرایطی که به گفته او ایران از موضع قدرت برخوردار است، پایان یابد.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده اصلی ایران در گفتوگوهای میانجیگریشده با آمریکا، نیز در دیدار با فعالان اقتصادی ایرانی و عراقی به صراحت از فشار اقتصادی سخن گفت و تأکید کرد که «هرچقدر قدرت نظامی داشته باشیم»، بدون گردش مالی، رشد اقتصادی و تولید ملی کشور دوام نخواهد آورد.
آیا چین میتواند در برابر «جنگ اقتصادی» ترامپ علیه ایران مقاومت کند؟
دولت ترامپ قرار است جزئیات آنچه او «خردکنندهترین عملیات اقتصادی تاریخ» علیه ایران خوانده را اعلام کند و کشورهایی را که با تهران تجارت دارند، به «پیامدهای سنگین اقتصادی» تهدید کرده است. چین بهعنوان بزرگترین شریک تجاری ایران ظاهرا متحمل زیان سنگینی خواهد شد، اما تحلیلگران چینی پیشبینی دیگری دارند.
چین طی سالها با خرید تا ۹۰ درصد از نفت صادراتی تهران، تحریمهای غرب علیه نفت ایران را نادیده گرفته است. این کشور همچنین فناوری و مواد خام مورد نیاز ایران را برای ساخت زرادخانهای از موشکها و پهپادها تامین کرده است.با این حال، به گزارش نیویورکتایمز، پکن دلایلی دارد که مطمئن باشد میتواند در برابر تازهترین تهدیدهای دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، البته اگر اصلا عملی شوند، مقاومت کند. همچنین، با توجه به اینکه به نظر میرسد کاخ سفید قادر نیست جنگ در ایران را با شرایط مطلوب خود به پایان برساند، تحلیلگران چینی بیش از پیش این جنگ را نشان از ضعف فزاینده ایالات متحده میدانند.
وو شینبو، پژوهشگر مطالعات آمریکا در دانشگاه «فودان» شانگهای، گفت: «این تهدید نشان میدهد که دولت ترامپ در مساله ایران تا چه اندازه درمانده شده است.»
او افزود: «این که چنین تهدیدی را مطرح میکنند به این دلیل نیست که تصور میکنند عملی است، بلکه برای رهایی از این تنگنای خودساخته گزینه دیگری ندارند.»آقای ترامپ روز چهارشنبه با اشاره به عملیات گسترده نظامی به رهبری آمریکا علیه آلمان نازی در جریان جنگ جهانی دوم، موسوم به «روز دی» (D-Day)، در شبکه اجتماعی «تروتسوشال» نوشت: «این یک روز دی اقتصادی خواهد بود و ما میخواهیم همه متحدانمان کنار ایالات متحده آمریکا بایستند و در منزوی کردن و شکست دادن تهدید ایران همکاری کنند.»
او همچنین تهدید کرد هر کشوری که به نوعی «شریان حیاتی» برای ایران فراهم کند، با پیامدهای اقتصادی سنگینی روبرو خواهد شد.اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا روز پنجشنبه تلویحا گفت که همکاری با واشنگتن به نفع چین خواهد بود.
اما اقدام آمریکا مبنی بر خارج کردن بخشی از توان و تجهیزات نظامی خود، از جمله ناو هواپیمابر «جورج واشنگتن» از منطقه اقیانوس آرام برای پشتیبانی از عملیات نظامی در خاورمیانه، ممکن است چین را جسورتر کرده باشد.
لین ژیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، روز جمعه گفت که پکن با تحریمهای یکجانبه مخالف است و اعمال فشار نمیتواند بحران ایران را حل کند.
یکی از دلایل اصلی که این فشار ممکن است به زیان آمریکا تمام شود، توانایی چین در قطع عرضه مواد معدنی حیاتی به شرکتهای آمریکایی، از جمله سازندگان تسلیحات این کشور است. این در حالی است که ذخایر این تسلیحات در جریان جنگ با ایران کاهش یافته است.
چین سال گذشته قدرت این اهرم فشار را نشان داد و با قطع صادرات مواد معدنی حیاتی خود، آقای ترامپ را وادار کرد جنگ تجاری شدید را متوقف کند. آتشبس حاصل از آن رویارویی تاکنون عمدتا پابرجا مانده است.
تهدید به اعمال پیامدهای اقتصادی اکنون دوام این آتشبس را زیر سوال برده است. این در حالی است که تنها یک ماه به دیدار آقای ترامپ با شی جینپینگ، رئیسجمهوری چین در واشنگتن باقی مانده است. این نخستین سفر رسمی رهبر چین به واشنگتن از سال ۲۰۱۵ تاکنون است.
دونالد ترامپ و آقای شی آخرین بار در ماه مه در پکن دیدار کردند و چین این نشست را بسیار موفق ارزیابی کرد. آقای ترامپ در موضوعات مناقشهبرانگیزی مانند وضعیت تایوان، شی جینپینگ را به چالش نکشید و با شور و حرارت از او تمجید کرد و وی را «رهبری بزرگ» خواند.
وانگ زیچن، تحلیلگر سیاست خارجی در «مرکز چین و جهانیشدن»، گفت: «بعید میدانم هیچیک از دو طرف بخواهد مساله ایران سفر آتی شی جینپینگ به آمریکا را مختل کند. رئیسجمهوری ترامپ آشکارا اهمیت زیادی برای رابطه خود با شی و خود این سفر قائل است.»
به گفته آقای وانگ، تهدیدهای دونالد ترامپ ممکن است صرفا لفاظی باشند.
او افزود: «اکنون دیگر اعتبار اظهارات رئیسجمهور ترامپ درباره ایران به میزان قابلتوجهی کاهش یافته است.»
فارغ از هشدارهای آقای ترامپ، منافع چین در خاورمیانه پیچیده و چندوجهی است. جمهوری اسلامی نزدیکترین شریک راهبردی پکن در منطقه است. رژیم ایران همچنین مانند چین خواهان تضعیف قدرت جهانی آمریکا است. در عین حال، چین روابط خود را با برخی رقبای ایران، از جمله عربستان سعودی، تعمیق کرده است. این کشورها ممکن است فرصتهای اقتصادی بیشتری نسبت به ایران برای پکن فراهم کنند.مشخص نیست دولت آقای ترامپ چگونه میخواهد چین را برای قطع روابط تجاری با ایران تحت فشار قرار دهد. آقای بسنت گفت که روز دوشنبه در یک نشست خبری جزئیات بیشتری ارائه خواهد کرد.
واشنگتن ممکن است تلاش کند جریان نفت ایران به چین را مختل کند. این نفت اغلب به پالایشگاههای کوچک و مستقل چینی، موسوم به پالایشگاههای «قوری» منتقل میشود.
این پالایشگاهها چون معمولا ارتباطی با نظام مالی جهانی ندارند، کمتر در معرض تحریمهای آمریکا قرار دارند. آمریکا ممکن است رهگیری و متوقف کردن کشتیهای حامل نفت ایران به پالایشگاههای چینی را تشدید کند یا نظارت خود بر بانکهایی را افزایش دهد که به ایران کمک میکنند یوانهای دریافتی از این پالایشگاهها را پولشویی کند.
چین همچنین بهاندازه مصرف چند ماه خود نفت ذخیره کرده و برای جبران کاهش جریان نفت از تنگه هرمز، خرید نفت از روسیه را افزایش داده است.
قطع دسترسی چین به نفت تخفیفدار ایران ممکن است پکن را وادار کند نفت بیشتری از منابع دیگر بخرد. چنین اتفاقی احتمالا منجر به افزایش قیمت جهانی نفت خواهد شد.
دیائو دامینگ، استاد روابط بینالملل دانشگاه «رنمین» چین گفت: «آمریکا ببر کاغذی نیست. میتواند گاز بگیرد و خونریزی بهبار آورد.»
او با این حال افزود: «این اقدام به خود آمریکا نیز آسیب خواهد زد و در خدمت منافع هیچیک از دو کشور نیست.»
