گزینههای ترامپ برای افزایش فشار اقتصادی بر ایران
ترامپ وعده داده فشار اقتصادی بر ایران را افزایش دهد و وزیر خزانهداری آمریکا از تحریمهایی “بیسابقه” خبر داده است. گزینههای واشنگتن از تحریم پالایشگاههای کوچک چین و بانکهای مرتبط با خرید نفت ایران را در بر میگیرد.
دولت دونالد ترامپ در حالی آماده اعلام دور تازهای از فشارهای اقتصادی علیه ایران میشود که از آغاز دوره دوم ریاست جمهوری او، دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا بیش از هزار فرد، کشتی و هواپیما را در ارتباط با ایران تحریم کرده است.
ترامپ پس از اظهارات اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، وعده داده است که اقدامات اقتصادی شدیدی علیه ایران اعمال خواهد شد. بسنت گفته تحریمهایی بیسابقه بهزودی اعلام میشود و قرار است روز دوشنبه ۲۴ اوت (۲ شهریور) ساعت ۲ بعدازظهر به وقت شرق آمریکا در این باره نشست خبری برگزار کند.
آمریکا، سازمان ملل و اتحادیه اروپا از اواخر دهه هفتاد میلادی به دلایل مختلف، از جمله برنامه هستهای، مسایل حقوق بشری و حمایت تهران از گروههای مسلح، تحریمها و محدودیتهای تجاری گوناگونی علیه ایران وضع کردهاند.
از زمان آغاز جنگ در ایران در ماه فوریه سال جاری، آمریکا فشارهای دریایی، انرژی و مالی علیه تهران را افزایش داده است. این فشارها شامل تحریمهای گستردهتر و محاصره دریایی نیز میشود.
هدف گرفتن ناوگان پنهان نفتی ایران
دورهای اخیر تحریمها بر ناوگان پنهان نفتی ایران، بیمهگران کشتیرانی، شرکتهای تسهیلکننده خرید تسلیحات و شبکههای مرتبط با مبادلات رمزارزی متمرکز بوده است.
این اقدامات به مسدود شدن حدود ۵۰۰ میلیارد دلار رمزارز مرتبط با ایران منجر شده است. ایران تحریمهای تازه را محکوم کرده و هشدار داده است که این اقدامات میتواند اقتصاد کشور را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد.
در شرایط فعلی، صادرات نفت از مسیر تنگه هرمز تقریبا متوقف شده است. ایران تهدید کرده نفتکشهایی را که بدون مجوز عبور کنند، هدف قرار خواهد داد. این وضعیت فشار اقتصادی بر تهران را افزایش داده، اما همزمان بازار جهانی انرژی و تجارت دریایی را نیز تحت تاثیر قرار داده است.
تحریم پالایشگاههای کوچک و بانکهای چین
یکی از گزینههایی که کارشناسان مطرح کردهاند، تحریم پالایشگاههای کوچک چین است؛ پالایشگاههایی که به «تیپات» معروفند و بخش قابل توجهی از ظرفیت پالایشی چین را تشکیل میدهند.
این پالایشگاهها خریداران مهم نفت ایران هستند. تحریمهای گذشته پالایشگاههای بزرگتر را محتاط کرده، اما پالایشگاههای کوچکتر به دلیل ارتباط محدودتر با نظام مالی آمریکا همچنان میتوانند با ریسک کمتر فعالیت کنند.
گزینه دیگر، تحریم بانکهای چینی است که به گفته مقامهای آمریکایی در پردازش پرداختهای نفتی ایران یا تامین مالی خریدهای تسلیحاتی تهران نقش دارند.
وزارت خزانهداری آمریکا تاکنون به برخی بانکها درباره احتمال تحریمهای ثانویه هشدار داده، اما آنها را به طور مستقیم هدف نگرفته است. دلیل احتیاط واشنگتن این است که تحریم بانکهای چینی میتواند واکنش تلافیجویانه پکن را در پی داشته باشد.
ادامه هدف گرفتن شبکههای دور زدن تحریم
آمریکا میتواند به هدف گرفتن افراد، شرکتها و نهادهایی ادامه دهد که به ایران در دور زدن تحریمها کمک میکنند.
اقدامات اخیر علیه شرکتهای مرتبط با تجارت نفت ایران نمونهای از همین رویکرد است؛ رویکردی که بیشتر شبیه تعقیب مداوم شبکههای جایگزین است، زیرا ایران معمولا پس از تحریم یک شرکت، نهادهای تازهای برای ادامه فعالیت ایجاد میکند. تحریمهای بیشتر در حوزه هوانوردی، تجارت و حملونقل نیز از گزینههای احتمالی واشینگتن است.
بحث درباره محاصره زمینی
در میان گزینههای مطرحشده، بحث درباره محاصره زمینی ایران با کمک کشورهای همسایه نیز وجود دارد.
اجرای چنین طرحی پیچیده خواهد بود و به همکاری چند کشور نیاز دارد. با این حال، در صورت اجرا، میتواند واردات کالاهای ضروری را نیز مختل کند و فشار مستقیم بر جمعیت ایران وارد سازد. با این وجود، کارشناسان هشدار میدهند که چنین فشاری لزوما به اعتراض عمومی علیه حکومت منجر نخواهد شد و ممکن است پیامدهای انسانی گستردهای داشته باشد.
ترامپ همچنین تهدید کرده کشورهایی را که با ایران تعامل اقتصادی دارند، با تعرفه روبهرو کند.
با این حال، مسیر تعرفهای با چالشهای حقوقی روبهروست. طرحی تازه در سنای آمریکا درباره تحریم روسیه ممکن است اختیارات تعرفهای جدیدی در اختیار ترامپ بگذارد، اما این طرح هنوز نیازمند تصویب مجلس نمایندگان است و با نگرانیهایی در هر دو حزب روبهروست.
نگرانی از افزایش فشار اقتصادی آمریکا؛ سقوط ارزش ریال
قیمت دلار در بازار آزاد ایران روز یکشنبه اول شهریور (۲۳ اوت) رکورد تازهای ثبت کرد و در مقطعی حتی از مرز ۲۰۰ هزار تومان نیز عبور کرد؛ افزایشی که همزمان با تهدید آمریکا به اعمال تدابیر اقتصادی بیسابقه علیه ایران رخ داده است.
بر اساس دادههای وبسایتهای غیررسمی رصد قیمت ارز، دلار در بازار آزاد روز یکشنبه هنگام بازگشایی بازار حدود ۱۹۸ هزار و ۲۰۰ تومان معامله شد. این نرخ در ادامه معاملات از مرز ۲۰۰ هزار تومان هم بالاتر رفت و سپس تا حدود ۱۹۹ هزار و ۷۰۰ تومان پایین آمد.
اقتصادنیوز نیز گزارش داد که دلار در معاملات پشتخطی رکورد تازهای ثبت کرده و بازار ارز در ادامه روند صعودی روزهای اخیر، نخستین روز شهریور را با افزایش قیمت آغاز کرده است.
دلار روز شنبه تا ۱۹۳ هزار و ۴۸۰ تومان افزایش یافته بود. بر این اساس، بهای دلار تنها در یک روز بیش از پنج هزار تومان دیگر بالا رفت.
همزمان با جهش قیمت ارز، قیمت طلا و سکه نیز در بازار غیررسمی افزایش چشمگیری یافت. به طوری که قیمت هر سکه طرح جدید با ۱۰ میلیون تومان رشد نسبت به روز گذشته، به ۲۱۷ میلیون تومان رسید.
افزایش شدید قیمت ارز و طلا در حالی رخ داده که آمریکا گفته است قصد دارد مجموعه تازهای از اقدامات اقتصادی و تحریمها علیه ایران اعلام کند.
قرار است جزئیات این بسته روز دوشنبه منتشر شود. مقامهای آمریکایی گفتهاند این اقدامات، شرکای تجاری تهران، از جمله چین، را نیز هدف قرار خواهد داد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز ۲۹ مرداد گفت این برنامه “بزرگترین انزوای اقتصادی هماهنگشده در تاریخ جهان” است.
همچنین پس از اعلام امارات متحده عربی درباره توقف هرگونه مبادله تجاری و مالی با ایران قیمت ارزهای خارجی و طلا رو به افزایش نهادند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، و دیگر مقامهای ارشد حکومتی پیشتر تایید کردهاند که دولت دیگر پول کافی برای خرید و واردات برخی کالاها و اقلام مصرفی، از جمله بنزین، ندارد.
پزشکیان روز یکشنبه اول شهریور در یک سخنرانی گفت: «من میفهمم الان در جامعه مشکلات زیادی داریم.» او افزود: «ما هرچه در توان داریم همین است.»
افزایش قیمت دلار و سکه در بازار غیررسمی میتواند نشانه واکنش زودهنگام بازار به نگرانی از دور تازه تحریمها، محدودتر شدن مسیرهای تجاری و کاهش دسترسی ایران به منابع ارزی باشد.
