استعفای وزیر نفت جمهوری اسلامی در میانه «طرد اقتصادی» آمریکا و فشار بر فروش نفت ایران
محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت جمهوری اسلامی، روز یکشنبه ۱۲ مهر از سمت خود استعفا کرد؛ تغییری که در بحبوحه افزایش فشارهای اقتصادی ایالات متحده آمریکا بر حکومت ایران و محدود شدن صادرات نفت ایران صورت می‌گیرد.
بنا بر گزارش‌ها مسعود پزشکیان، رئیس دولت جمهوری اسلامی، استعفای پاک‌نژاد را پذیرفته و حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، را به عنوان سرپرست وزارت نفت منصوب کرده است. دلیل رسمی این استعفا تا زمان تنظیم این خبر اعلام نشده است.
استعفای پاک‌نژاد در حالی صورت می‌گیرد که ایالات متحده در چارچوب کارزار موسوم به «عملیات طرد اقتصادی» فشار بر منابع درآمدی جمهوری اسلامی را افزایش داده است. دولت پرزیدنت ترامپ می‌گوید هدف این عملیات محدود کردن دسترسی حکومت ایران به منابع مالی مورد استفاده برای فعالیت‌های نظامی، برنامه موشکی، حملات سایبری، و اقدامات مخرب سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.
محاصره دریایی آمریکا نیز صادرات نفت ایران را به‌شدت محدود کرده و دولت آمریکا در هفته‌های اخیر تحریم‌های تازه‌ای علیه بخش‌های مختلف اقتصاد و شبکه‌های مرتبط با جمهوری اسلامی وضع کرده است.
پاک‌نژاد پیش از استعفا مدعی شده بود که فروش نفت ایران به‌طور کامل متوقف نشده و تحویل بخشی از محموله‌ها به مشتریان در خارج از آب‌های سرزمینی ادامه دارد. او با این حال تأیید کرده بود که حجم فروش کاهش یافته است.
کناره‌گیری پاک‌نژاد همچنین پس از ماه‌ها اختلاف و کشمکش مدیریتی در ساختار صنعت نفت جمهوری اسلامی صورت گرفته است. یکی از مهم‌ترین موارد، اختلاف پاک‌نژاد با محمد شریعتمداری، مدیرعامل شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس، بر سر مدیریت این هلدینگ بود. گزارش‌های منتشرشده در ماه‌های گذشته حاکی از آن بود که پاک‌نژاد خواهان تغییر شریعتمداری بوده، در حالی که دفتر پزشکیان از ادامه حضور او حمایت می‌کرد. اختلاف‌ها تا جایی پیش رفت که گزارش‌هایی درباره تهدید پاک‌نژاد به استعفا منتشر شد و در شهریور نیز دو طرف برای حل اختلاف جلسه مشترکی برگزار کردند.
هم‌زمان، وزارت نفت جمهوری اسلامی در ماه‌های اخیر با جنجال‌هایی درباره نحوه فروش نفت تحریم‌شده و شبکه واسطه‌هایی موسوم به «تراستی‌ها» روبه‌رو بوده است. گزارش‌هایی درباره بازنگشتن میلیاردها دلار از درآمد نفت، تخفیف‌های بالا در فروش محموله‌ها، و اختلاف بر سر مدیریت این شبکه‌ها منتشر شده است.
برخی رسانه‌ها این مناقشه‌ها، اختلاف بر سر هلدینگ خلیج فارس و فشار ناشی از کاهش دسترسی حکومت ایران به درآمدهای نفتی را بخشی از زمینه بحران مدیریتی در وزارت نفت دانسته‌اند. با این حال تاکنون هیچ‌یک از این موارد به طور رسمی به عنوان علت استعفای پاک‌نژاد اعلام نشده است.وزیر خزانه‌داری آمریکا روز نهم مهر اعلام کرد: «ایران در ماه سپتامبر صفر بشکه نفت خام روی نفتکش‌ها بارگیری کرد» و افزود دولت دونالد ترامپ در حال قطع «حیاتی‌ترین منبع درآمدی» جمهوری اسلامی است.
داده‌های اولیهٔ ردیابی نفتکش‌ها که بلومبرگ منتشر کرده و همچنین اطلاعات شرکت‌های کپلر و ورتکسا نشان می‌دهد در سراسر ماه سپتامبر هیچ بارگیری نفت خامی از بنادر ایران ثبت نشده است.
اسکات بسنت هفته گذشته در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز اعلام کرد برآورد دولت آمریکا این است که حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت ایران همچنان در مسیر تحویل، عمدتاً به چین، قرار دارد و پس از تحویل این محموله‌ها تهران «چیزی برای تجارت در برابر هیچ چیز دیگری» نخواهد داشت.
محسن پاک‌نژاد ساعتی پیش از استعفا، بر اساس ویدئویی که رسانه‌های ایران منتشر کردند، گفت درآمد ناشی از نفت فروخته شده «وصول» می‌شود و این روند ادامه دارد.سقوط صادرات نفت ایران بر اثر محاصره دریایی آمریکا در حالی رخ داده که آمار منتشر شده توسط مقام‌های آمریکا و رسانه‌ها و سازمان‌های ردیابی کشتیرانی نشان می‌دهد طی هفته‌های اخیر خروج نفت متعلق به سایر کشورهای خلیج فارس از تنگه هرمز و توسط خطوط لوله‌ای که این آبراه را دور می‌زنند، به‌شدت افزایش یافته و به میزان قبل از جنگ ۴۰ روزه نزدیک شده است.
روز جمعه نیز خبرگزاری رویترز به نقل از داده‌های مؤسسات ردیابی و تحلیل بازار انرژی گزارش داد شمار محموله‌های گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی) که در ماه سپتامبر از تنگه هرمز خارج شدند، به بالاترین سطح ماهانه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران رسیده است.
یک روز پیش از آن نیز شرکت ورتکسا خبر داد تعداد نفتکش‌هایی که پس از عبور از تنگه هرمز، محموله خود را در آب‌های نزدیک عمان و امارات به کشتی‌های دیگر منتقل می‌کنند، آن‌قدر افزایش یافته که ظرفیت این مناطق برای چنین عملیاتی تقریباً پر شده و به همین دلیل خلیج کاچ در ایالت گجرات هند به یکی از نقاط جایگزین برای انتقال کشتی به کشتی نفت خلیج فارس تبدیل شده است.
این در حالی است که علاوه بر ادامه محاصره دریایی ایران که توسط ارتش آمریکا اعمال می‌شود، وزارت خزانه‌داری این کشور نیز از ابتدای شهریور تشدید تحریم‌های ایران را با عنوان «عملیات طرد اقتصادی» آغاز کرده است.
در قالب همین طرح بود که ایالات متحده تمامی شرکت‌های هواپیمایی ایران را تحریم کرد و در پی آن، از ابتدای مهر ماه شماری از کشورها اجازه ورود و خروج پروازهای ایرانی از فرودگاه‌های خود را ممنوع کردند.
مجموعه این اتفاقات به افزایش شدید نرخ تورم و سقوط ارزش پولی ملی ایران منجر شده و نرخ دلار در بازار آزاد ایران روز یکشنبه از مرز ۲۷۰ هزار تومان عبور کرد.
استعفای وزیر نفت و تعیین سرپرست در حالی رخ داده که در پی کشته شدن وزرای دفاع و اطلاعات کابینه مسعود پزشکیان در جریان جنگ ۴۰ روزه، این دو وزارتخانه نیز ماه‌هاست بدون وزیر جدید و با سرپرست اداره می‌شوند.
