اعتراضها وتشدید تضادهای درونی حکومت بر سر مفاد تفاهم با آمریکا
در آستانهٔ امضای تفاهمنامهٔ ایران و آمریکا برای پایان جنگ که هنوز زمان قطعی آن از سوی جمهوری اسلامی تأیید نشده، فضای سیاسی میان طیفهای حامی حکومت شاهد بالا گرفتن اعتراضها به متنی است که بهعنوان متن این تفاهمنامه در برخی رسانههای ایران منتشر شده است.
محمود نبویان، نایبرئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس، روز شنبه ۲۳ خرداد در یک برنامهٔ زنده در خبرگزاری دانشجو، نزدیک به اصولگرایان، متنی را که مدعی بود تفاهمنامهٔ ایران و آمریکا است، روخوانی و از برخی بندهای آن بهشدت انتقاد کرد.
او در بخشی از اظهاراتش گفت طبق متن توافق «جایی برای اعمال مدیریت ایران بر تنگه هرمز نیست» و سپس مدعی شد که بعد از امضا شدن تفاهمنامه میان ایران و آمریکا، سپاه پاسداران باید از این آبراه «عقب بنشیند».
این نمایندهٔ مجلس که به جریان جبههٔ پایداری نزدیک است و از مخالفان توافق هستهای برجام نیز بود، همچنین مدعی شد «خطوط قرمز» اعلامشده توسط مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، دربارهٔ تنگه هرمز در این توافق «رعایت نشده است».
او با اشاره به بخش دیگری از متنی که آن را تفاهمنامهٔ نهایی بین تهران و واشینگتن خواند، گفت که خروج نیروهای آمریکایی از منطقهٔ خاورمیانه و ابعاد دقیق آن در متن توافق مشخص نشده است.
همزمان، برخی نیروهای تندرو مخالف مذاکره و توافق ایران و آمریکا، پوستر برنامهای را در شبکههای اجتماعی منتشر کردهاند که قرار است یکشنبه ۲۳ خرداد برگزار شود و طی آن «۱۶ نمایندهٔ مجلس» ازجمله امیرحسین ثابتی، حمید رسایی، مهدی کوچکزاده و بیژن نوباوه در آن حاضر باشند و «روند مذاکرات» را بررسی کنند.
مرتضی محمودی، نمایندهٔ مجلس، این پوستر را در حساب شبکهٔ ایکس خود منتشر کرده و نوشته است: «نمیخواهیم سکوت کنیم تا برجام دیگری بر امام و امتش تحمیل شود.»
برخی فعالان سیاسی و رسانهای نزدیک به حکومت نیز اقدام به راهاندازی پویش «نمیپذیریم» کردهاند و خواستار آن شدهاند که حامیان حکومت که از ابتدای جنگ ۴۰ روزه در خیابانها حاضر میشوند، به این پویش ملحق شوند.
این در حالی است که طیف دیگری از حامیان حکومت این مخالفتها را «اختلافافکنی» و ایجاد «تفرقه» نامیدهاند.
روزنامهٔ جوان، نزدیک به سپاه پاسداران، با انتشار یادداشتی در این باره نوشته است که «بعضی اختلافافکنیهای داخل به میان تجمعات میادین خزیده» و افزوده که سخنرانان برخی از این تجمعات در تهران و سایر شهرها «با نادیده گرفتن اوامر رهبر انقلاب در حفظ وحدت و تبدیل نکردن اختلافات موجه و حتی ناموجه، اقدام به پراکندن بذر انشقاق و تفرقه در میان مردم میکنند».
پیشتر، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در مورد «اختلاف و تفرقه در داخل کشور» هشدار داده و گفته بود «بخشی از اختلافها فعلاً به هر شکل ممکن نباید مطرح شود».
در پیام منسوب به مجتبی خامنهای نیز که ۱۴ خرداد در مراسم سالگرد مرگ روحالله خمینی خوانده شد، او آمریکا و اسرائیل را متهم کرد که در پی ایجاد اخلال در محاسبات مسئولان جمهوری اسلامی هستند و بر «حفظ وحدت و انسجام و اعتماد متقابل» میان مردم و مسئولان تأکید کرده و هشدار داده بود که اختلافات نباید به «تنازع و تفرقه» تبدیل شود.ویدیوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی نشان میدهد که عصر شنبه ۲۳ خرداد، گروهی از حامیان حکومت در مقابل دفتر نمایندگی وزارت امور خارجه در مشهد تجمع کردند و با سر دادن شعارهایی چون «مرگ بر عراقچی، بیشرف سازشکار» و «مرگ بر عراقچی، بیشرف نفوذی» به عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و تیم مذاکرهکننده حمله کردند.
در تهران نیز شامگاه شنبه، تجمعی دیگر برگزار شد که شرکتکنندگان در آن شعارهایی از جمله «قالیباف، عراقچی، پس خون رهبرم چی؟» و «عراقچی حیا کن، مملکت رو رها کن» سر دادند. برخی رسانههای نزدیک به جریان اصلاحطلب این معترضان را نزدیک به «جبهه پایداری» معرفی کردهاند.این اعتراضها در شرایطی شکل گرفته که بخشی از جریانهای «اصولگرا» و حامیان حکومت در روزهای اخیر نسبت به توافق احتمالی با آمریکا هشدار داده و آن را مغایر با مواضع اعلامشده رهبر جمهوری اسلامی دانستهاند.
محمود نبویان، نایبرییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، از جمله منتقدان سرسخت این روند است. او با اشاره به مفاد گزارششده تفاهم احتمالی گفت که «آمریکا با این توافق به پیروزی کامل میرسد» و افزود واشینگتن تلاش میکند ابتدا مشکلات اقتصادی خود، از جمله قیمت نفت و بنزین، را حل کند و سپس بار دیگر به ایران حمله کند. او همچنین هشدار داد که ارسال «پیام ضعف» به آمریکا، خطر جنگ را افزایش میدهد.ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز در شبکه اجتماعی ایکس از آنچه «سخاوتمندی مفرط» در مذاکرات خواند انتقاد کرد و نوشت این رویکرد باعث شده آمریکا تصور کند جمهوری اسلامی ضعیف شده و میتوان آن را تحت فشار قرار داد.
همزمان رسانهها و فعالان نزدیک به جریانهای حامی حکومت نیز به انتقاد از مذاکرات پرداختهاند. محمدجواد مولوی، از نویسندگان وبسایت حکومتی رجانیوز، در یادداشتی با اشاره به تاکید مقامهای دولتی بر «وحدت»، استدلال کرد که وحدت به معنای حمایت از هر توافقی نیست و توافقی که «شروط رهبر انقلاب» را تامین نکند، از سوی نیروهای انقلابی پذیرفته نخواهد شد.رجانیوز همچنین بخشهایی از نامه ۳۸ تشکل بسیج دانشجویی دانشگاههای تهران خطاب به محمدباقر قالیباف را منتشر کرد که در آن از اصل مذاکره با آمریکا انتقاد شده و مسئولان متهم شدهاند که افکار عمومی را از روند مذاکرات کنار گذاشتهاند.
در همین حال، کیان عبداللهی، سردبیر خبرگزاری تسنیم، رسانه نزدیک به سپاه پاسداران، در گفتوگو با صداوسیمای جمهوری اسلامی احتمال دستیابی به یک توافق نهایی با آمریکا را «بسیار بسیار ضعیف» توصیف کرد. او گفت احتمال عهدشکنی آمریکا همواره وجود دارد و باید سناریوی حمله ناگهانی را نیز در نظر گرفت.
عبداللهی با این حال تاکید کرد که قضاوت درباره «توافق احتمالی» باید پس از انتشار متن آن انجام شود و «معیار اصلی، محتوای توافق، نحوه تفسیر آن و چگونگی اجرای تعهدات» خواهد بود. او هشدار داد اگر نتیجه توافق کاهش فشار بر آمریکا و افزایش آسیبپذیری ایران باشد، آن توافق دچار اشکال خواهد بود.در مقابل این موج انتقادها، مقامهای نزدیک به دولت مسعود پزشکیان تلاش کردهاند معترضان را به ایجاد شکاف در صفوف حامیان حکومت متهم کنند. سیدمهدی طباطبایی، معاون ارتباطات و اطلاعرسانی دفتر رییس دولت جمهوری اسلامی، در شبکه ایکس نوشت «کسی فریب وحدتشکنان را نمیخورد» و هشدار داد افرادی که با «مواضع تند به دنبال ایجاد تفرقه هستند، یا ناآگاهاند یا ماموریت دارند و باید با آنان برخورد قانونی شود.»
در این بین خبرگزاری میزان، رسانه وابسته به قوه قضاییه جمهوری اسلامی، نیز با بازنشر بخشی از پیام مجتبی خامنهای که ۷ خرداد به مجلس ارسال شده بود، بر اهمیت «وحدت ملی» به عنوان یکی از مهمترین عوامل پیروزی در برابر «شیطان بزرگ» یاد کرد و یادآور شد که خامنهای از نخبگان سیاسی خواسته بود از اختلافات سیاسی پرهیز کنند.
روزنامههای جریانهای متفاوت حامی حکومت نیز در صفحه اول شمارههای خود به واکنش در مورد این اختلافنظرها پرداختند.با این حال، تجمعهای اعتراضی در تهران و مشهد و انتقادهای آشکار برخی چهرههای اصولگرا نشان میدهد که حتی پیش از روشن شدن جزئیات تفاهم احتمالی میان تهران و واشینگتن، نشانههای شکاف و اختلاف نظر در میان بخشی از پایگاه سیاسی حامی جمهوری اسلامی آشکار شده است؛ شکافی که در صورت نهایی شدن هرگونه تفاهم یا توافق با آمریکا میتواند ابعاد گستردهتری پیدا کند.
نخستوزیر پاکستان که به همراه فرمانده ارتش این کشور نقش میانجی در مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا را ایفا کرده، گفت پاکستان در حال آمادهسازی برای امضای الکترونیکی توافق است و پس از آن مذاکرات فنی در سطح کارشناسی طی هفته آینده برگزار خواهد شد.
پس از آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، جمعه از احتمال امضای یادداشت تفاهم در روزهای آینده در اروپا خبر داد، جمهوری اسلامی اعلام کرد که دیداری بین مقامهای حکومت ایران و دولت آمریکا صورت نخواهد گرفت و این یادداشت تفاهم بهصورت الکترونیکی و دیجیتال انجام خواهد شد.
شهباز شریف شنبه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما بیش از هر زمان دیگری به یک توافق صلح نزدیک شدهایم. با توجه به اینکه احتمال میرود نهایی شدن توافق ظرف ۲۴ ساعت آینده انجام شود، پاکستان در حال آمادهسازی برای امضای الکترونیکی توافق صلح بلافاصله پس از آن است و سپس مذاکرات فنی در سطح کارشناسی هفته آینده آغاز خواهد شد.»او افزود: «ما اطمینان داریم که این توافق صلح تاریخی، پایهای مستحکم برای صلحی پایدار خواهد بود.»
دونالد ترامپ بدون هیچ توضیحی، پست نخستوزیر پاکستان را بازنشر کرد. او جمعه پستی از عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی را نیز بازنشر کرد که بازتابی وسیع در رسانهها و شبکههای اجتماعی یافت.
با این همه اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، اندکی پس از انتشار پست نخستوزیر پاکستان گفت: «درباره زمان دقیق امضا باید منتظر بمانیم؛ اگرچه فردا نخواهد بود اما احتمال اینکه در روزهای آتی این اتفاق رقم بخورد، منتفی نیست.»
بقایی در پاسخ به سوال دیگری درباره برخی گزارشهای رسانهای در مورد سفر هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی به ژنو یا اسلامآباد ظرف دو روز آینده برای نهایی کردن یادداشت تفاهم اسلامآباد گفت: «درباره زمان دقیق امضا باید منتظر بمانیم؛ اگرچه برنامهای برای سفر به ژنو یا جایی دیگر ظرف یکی دو روز آینده نداریم.»
برخی رسانههای منطقه شنبه گزارش دادند که عباس عراقچی یکشنبه برای نظارت بر مراحل فنی امضای یادداشت تفاهم به اسلامآباد سفر خواهد کرد.با این حال پس از آنکه مشخص شد مقامهای جمهوی اسلامی قصد سفر به اسلامآباد را ندارند، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان اعلام کرد اسلامآباد یکشنبه، فردا، مراسم امضای توافقنامه صلح آمریکا و جمهوری اسلامی را به صورت آنلاین و ویدیویی برگزار خواهد کرد.
بقایی در نشستی در همدان گفت: «تفاهم نامه اسلامآباد که در حال پیگیری است، بر خاتمه جنگ در همه جبههها، از جمله لبنان تمرکز دارد و در این مرحله تصمیم بر این شده که بحثی در مورد موضوع هستهای نشود.»
او افزود: «بهدلیل تزلزل طرف مقابل در هرگونه اظهارنظر درباره این روند باید محتاط باشیم. طرف مقابل به هیچ عنوان عملکرد مناسبی در ایفای تعهدات خود نداشته و ما نیز باید متناسب با آن پیشبینیهای لازم را انجام دهیم.»
در همین حال، یک مقام ارشد دولت آمریکا به خبرنگاران گفت که دونالد ترامپ، در حاشیه نشست گروه هفت با رهبران امارات متحده عربی و قطر و برخی دیگر از رهبران خاورمیانه دیدار خواهد کرد.
او افزود که ترامپ تلاش خواهد کرد گفتوگوهای گروه هفت را بر مشارکتهای سرمایهگذاری، زنجیرههای تامین حیاتی و مهاجرت متمرکز کند.
به گفته این مقام ارشد دولت آمریکا، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در دیدارهای ترامپ با رهبران خاورمیانه در حاشیه نشست گروه هفت حضور نخواهد داشت.
جنگ ۹ اسفند با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی و کشتن علی خامنهای و شماری از چهرههای ارشد سیاسی و نظامی حکومت ایران آغاز شد. پس از آن تهران اهداف نظامی آمریکا در خلیج فارس را هدف قرار داد و نیروهای حزبالله لبنان نیز به سمت اسرائیل آتش گشودند؛ اقدامی که به ازسرگیری جنگ میان اسرائیل و این گروه مورد حمایت جمهوری اسلامی منجر شد.
مفاد یادداشت تفاهم چیست؟
هنوز جزییات متن یادداشت تفاهمی که مورد توافق تهران و واشینگتن قرار گرفته منتشر نشده است، با این حال، دو طرف روایتهایی نه چندان همخوان با هم از این یادداشت تفاهم به دست دادهاند.
عباس عراقچی جمعه گفت هرچند هنوز امکان تغییراتی در توافق وجود دارد، اما توافق اولیه نشان میدهد که جمهوری اسلامی از این درگیری قدرتمندتر بیرون آمده است.
او در گفتوگو با تلویزیون دولتی ایران تاکید کرد: «ایران برنده جنگ با آمریکا است.»چند ساعت پس از این اظهارات، یک منبع آگاه به رویترز گفت نیروهای آمریکایی چند پهپاد انتحاری جمهوری اسلامی را که به سمت تنگه هرمز در حرکت بودند سرنگون کردند.
این منبع که نخواست نامش فاش شود، گفت این پهپادها تهدیدی برای تردد کشتیهای تجاری محسوب میشدند.
فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، بعدا این اقدام را تایید و اعلام کرد که تنگه هرمز باز است.
منابع حاضر در مذاکرات از همه طرفها گفتهاند که تفاهمنامه پیشنهادی شامل بازگشایی تنگه هرمز و لغو محاصره دریایی بندرهای جنوبی ایران از سوی آمریکا خواهد بود.
بر اساس این گزارش، مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران، که دونالد ترامپ آن را دلیل اصلی آغاز جنگ عنوان کرده، پس از امضای یادداشت تفاهم و در دورهای ۶۰ روزه انجام خواهد شد.یک مقام آمریکایی که نخواست نامش فاش شود، جمعه به خبرنگاران گفت این توافق اهداف اصلی ترامپ را تامین میکند و مذاکرات را «در وضعیت بسیار بسیار خوبی» قرار داده است.
بر اساس مفاد پیشنویس یادداشت تفاهمی که چند منبع در اختیار رویترز قرار دادهاند، آمریکا آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده ایران را آغاز خواهد کرد و تحریمهای صادرات نفت ایران را لغو میکند؛ در مقابل، ایران تنگه هرمز را باز خواهد کرد و موضوع برنامه هستهای ایران در یک دوره ۶۰ روزه مذاکرات مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
این مقام آمریکایی به رویترز گفت توافق در نهایت به برچیده شدن برنامه هستهای ایران منجر خواهد شد و ذخایر اورانیوم با غنای بالای این کشور نابود و از ایران خارج میشود.اما عراقچی گفت جمهوری اسلامی، که به گفته منابع هنوز با برچیده شدن برنامه هستهای خود موافقت نکرده، خواهان حفظ اورانیوم خود در قالب رقیقشده است.
منابع همچنین گفتهاند پیشنهادهای مطرحشده شامل گفتوگو درباره احتمال پرداخت غرامت جنگی به تهران و کنار گذاشتن درخواستهای قدیمی آمریکا برای محدود کردن برنامه موشکی جمهوری اسلامی نیز میشود.
با این حال، یک مقام آمریکایی در گفتوگو با رویترز بدون دادن توضیحات بیشتر این روایت را رد کرده است.
معاون مرکز پژوهشهای مجلس: حتی اگر رهبری، موافقتنامه را تایید کند هم نمیپذیریم
جلیل محبی، معاون سیاسی و حقوقی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «حتی اگر رهبری، موافقتنامه را تایید کند هم نمیپذیریم.»
یک نماینده مجلس: تفاهمنامه، کاملا نقض خطوط قرمز رهبری است
محمد منان رییسی، نماینده مجلس شورای اسلامی از قم، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «گفته می شود قرار است تفاهمنامهای که سراسر نقض خطوط قرمز رهبری است، فردا [یکشنبه] به امضا برسد.»
این نماینده مجلس شورای اسلامی امضای این «تفاهمنامه» را مصادف با تولد دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، دانست که به توصیف او، «قاتل» علی خامنهای است و نوشت: «آقایان فقط یک جو غیرت داشته باشید…»
کامران غضنفری، نماینده مجلس جمهوری اسلامی، در پیامی با عنوان «هشدار به تیم مذاکرهکننده» اعلام کرد مقامهای جمهوری اسلامی در مذاکرات از «خطوط قرمز» رهبر جمهوری اسلامی عبور کردهاند و به همین دلیل هرگونه توافقی با آمریکا فاقد مشروعیت است و قابلیت اجرا نخواهد داشت.
او افزود آمریکا در طول دو ماه مذاکرات، جمهوری اسلامی و برخی اعضای تیم مذاکرهکننده را بارها تهدید کرده است و به همین دلیل هر توافقی که در این شرایط حاصل شود، از نظر حقوق بینالملل فاقد اعتبار خواهد بود.
