ترامپ توافق تاریخی هستهای با عربستان را تصویب کرد
روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داد دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، بهطور رسمی توافقی تاریخی با عربستان سعودی را تصویب کرده که بر اساس آن، ریاض به یک برنامه هستهای غیرنظامی دست خواهد یافت و بهطور بالقوه راه برای غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان نیز باز خواهد شد.
این روزنامه شامگاه سهشنبه ۳۰ تیر بهنقل از مقامهای آمریکایی نوشت این توافق که مدت آن ۳۰ سال خواهد بود، ارزشی معادل دهها میلیارد دلار دارد و هدف از آن این است که شرکتهای آمریکایی نقش محوری در توسعه زیرساخت هستهای عربستان ایفا کنند و در عین حال سایر رقبای خارجی از این پروژه کنار گذاشته شوند.
بهنوشته والاستریت ژورنال این توافق میتواند سودهای کلانی برای شرکتهای آمریکایی به همراه داشته باشد، اما احتمالا نگرانیها درباره گسترش تسلیحات هستهای در خاورمیانه را نیز افزایش خواهد داد.
یکی از مهمترین بندهای این توافق این است که اگر یک مطالعه مشترک میان آمریکا و عربستان تشخیص دهد چنین اقدامی ضروری است، شرکتهای آمریکایی تاسیسات غنیسازی اورانیوم را در عربستان احداث خواهند کرد.
بهگفته مقامهای دولت ترامپ، این بند به آمریکا امکان میدهد بر برنامه هستهای عربستان نفوذ داشته باشد و از استفاده نظامی احتمالی از آن جلوگیری کند.
با این حال، والاستریت ژورنال تاکید کرده این توافق که انتظار میرود طی روزهای آینده برای بررسی به کنگره ارائه شود، بدون تردید با مخالفت بسیاری از قانونگذارانی روبهرو خواهد شد که با گسترش فناوری هستهای در خاورمیانه پرتنش مخالف هستند.
با وجود این، جلوگیری از اجرای توافق برای کنگره دشوار خواهد بود، زیرا چنین کاری نیازمند تصویب قطعنامه مشترک و در صورت لزوم، کسب آرای دوسوم نمایندگان برای لغو احتمالی وتو رییسجمهوری است.
ترامپ اواخر هفته گذشته این توافق را تایید کرد و انتظار میرود روز چهارشنبه کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، آن را همراه با شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان، امضا کند. رایت نخستین بار در جریان سفر خود به منطقه در آوریل ۲۰۲۵ درباره این توافق با همتای سعودی خود گفتوگو کرده بود.
رابرت آینهورن، مقام باسابقه پیشین وزارت امور خارجه آمریکا که در دولتهای جمهوریخواه و دموکرات در حوزه منع گسترش سلاحهای هستهای مشاور بوده است، به والاستریت ژورنال گفت: «این توافق میتواند به احیای صنعت هستهای آمریکا، تقویت روابط واشینگتن و ریاض و محروم کردن روسیه و چین از نقشی راهبردی در برنامه هستهای عربستان کمک کند.»
او در عین حال افزود: «اما اگر محدودیتهای کافی، از جمله در زمینه غنیسازی، در آن گنجانده نشده باشد، میتواند خطر گسترش تسلیحات هستهای را در خاورمیانه و حتی فراتر از آن افزایش دهد.»
مقامهای سعودی سالهاست استدلال میکنند که این توافق برای توسعه صنعت هستهای این کشور ضروری است؛ صنعتی که قرار است با بهرهگیری از ذخایر اثباتنشده سنگ اورانیوم، بخشی از نیازهای انرژی داخلی را تامین کند.
این اقدام امکان خواهد داد نفت بیشتری برای صادرات آزاد شود و درآمدهای عربستان افزایش یابد.
عربستان تاکید میکند که اهدافش کاملا صلحآمیز است، هرچند محمد بن سلمان، ولیعهد و رهبر عملی این کشور، در سال ۲۰۱۸ گفته بود اگر ایران روزی به سلاح هستهای دست پیدا کند، عربستان نیز همین مسیر را دنبال خواهد کرد.
شرکت آمریکایی وستینگهاوس الکتریک و راکتور ایپی۱۰۰۰ (AP1000) آن از بزرگترین برندگان این توافق خواهند بود.
راکتور ایپی۱۰۰۰ حدود یک هزار و ۱۰۰ مگاوات برق تولید میکند؛ میزانی که برای تامین برق یک شهر متوسط یا یک مرکز بزرگ داده هوش مصنوعی کافی است.
یکی از مهمترین موضوعاتی که اکنون مورد توجه قانونگذاران قرار گرفته، این است که آیا تدابیر حفاظتی این توافق برای جلوگیری از ساخت احتمالی سلاح هستهای، آن هم در شرایط جنگی کنونی خاورمیانه، کافی خواهد بود یا خیر.
بر اساس این توافق، راکتورهای جدید نیروگاهی و سایر فناوریهای هستهای از سوی شرکتهای آمریکایی تامین خواهند شد و برخی تامینکنندگان خارجی این شرکتها نیز ممکن است نقش محدودی داشته باشند.
همزمان با پیشرفت پروژهها، مقامهای آمریکایی و سعودی یک مطالعه دو ساله انجام خواهند داد تا بررسی کنند آیا غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان از نظر اقتصادی و تجاری توجیهپذیر است یا خیر.
اگر نتیجه این مطالعه مثبت باشد، آمریکاییها تاسیسات غنیسازی را بر اساس سازوکاری محرمانه موسوم به «جعبه سیاه» (Black Box) خواهند ساخت؛ سازوکاری که مانع انتقال فناوری حساس غنیسازی به عربستان خواهد شد.
مقامهای دولت ترامپ میگویند حضور آمریکا در این فرآیند مانع انحراف اورانیوم غنیشده به مصارف نظامی خواهد شد و همچنین اجازه نخواهد داد سوخت مصرفشده راکتورها برای تولید بمب بازفرآوری شود.
اگر آمریکا پس از پایان این مطالعه با آغاز غنیسازی مخالفت کند، عربستان اجازه نخواهد داشت به مدت ۱۰ سال بهتنهایی یا با همکاری شریک خارجی دیگری غنیسازی انجام دهد.
دولت ترامپ تاکید میکند که نقش محوری آمریکا تضمین خواهد کرد برنامه غنیسازی عربستان کاملا صلحآمیز باقی بماند.
اما منتقدان میگویند اعطای برنامه هستهای به عربستان، بهویژه اگر شامل توانایی غنیسازی اورانیوم یا بازفرآوری پلوتونیوم باشد، موجب گسترش فناوری هستهای در سراسر خاورمیانه خواهد شد.
برخلاف امارات متحده عربی، عربستان از پذیرش استاندارد موسوم به «استاندارد طلایی» خودداری کرده است؛ تعهدی که بر اساس آن کشورها متعهد میشوند هرگز در داخل خاک خود اورانیوم غنیسازی نکنند یا سوخت مصرفشده راکتورها را بازفرآوری نکنند.
هنری سوکولسکی، مدیر اجرایی مرکز آموزش سیاست منع گسترش تسلیحات هستهای، گفت: «هر مسیری که عربستان برود، امارات، ترکیه و مصر نیز همان مسیر را خواهند رفت. تصور اینکه این روند پایان خوشی خواهد داشت، کاملا توهمآمیز است.»
بحث درباره توافق هستهای عربستان همچنین با اختلافنظر درباره بازرسیهای آینده تشدید شده است.
عربستان از پذیرش «پروتکل الحاقی» آژانس بینالمللی انرژی اتمی خودداری کرده است؛ توافقی که امکان نظارت و بازرسیهای گستردهتر را فراهم میکرد.
مقامهای دولت ترامپ میگویند توافق جداگانهای که با ریاض مذاکره شده، همچنان نظارت کافی بر سایتهایی را تضمین خواهد کرد که آمریکا در آنها مشارکت دارد.
اما منتقدان معتقدند این سازوکار برای بررسی فعالیتهای مشکوک هستهای که ارتباطی با تاسیسات آمریکایی ندارند، کافی نخواهد بود.
توافق جدید ترامپ از منظر سیاست خارجی نیز بحثبرانگیز است.
دولت جو بایدن نیز آماده همکاری هستهای با عربستان بود، اما آن را مشروط به عادیسازی روابط ریاض با اسرائیل کرده بود.
چشمانداز این عادیسازی پس از حمله حماس به اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۳ و عملیات نظامی بعدی اسرائیل در غزه عملا متوقف شد.
در حالی که ترامپ از عربستان و دیگر کشورهای اسلامی خواسته است به توافقهای ابراهیم بپیوندند، او برخلاف دولت بایدن، عادیسازی روابط با اسرائیل را شرط خرید فناوری هستهای آمریکا و آغاز برنامه هستهای غیرنظامی عربستان قرار نداده است.
این توافق همچنین در شرایطی منعقد میشود که کاخ سفید همچنان تلاش میکند ایران را برای محدود کردن برنامه هستهای خود و تحویل ذخایر اورانیوم با غنای بالا تحت فشار قرار دهد.
ایران و عربستان رقبای منطقهای هستند و منتقدان میگویند این توافق، دولت ترامپ را در موقعیتی متناقض قرار میدهد؛ زیرا از یک سو از تهران میخواهد محدودیتهای سختگیرانهای بر برنامه هستهای خود بپذیرد و از سوی دیگر به عربستان برای توسعه یک برنامه هستهای غیرنظامی کمک میکند.
مقامهای دولت ترامپ این تناقض را رد میکنند و میگویند اگر برنامه عربستان تحت نظارت موثر قرار داشته باشد، مشکلی وجود ندارد.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، در بیانیهای گفت: «اطمینان داشته باشید که این توافقها بالاترین استانداردهای ایمنی هستهای و منع گسترش تسلیحات هستهای را رعایت میکنند و بر بهترین فناوری و دانشمندان هستهای جهان که همینجا در ایالات متحده توسعه یافتهاند، متکی هستند.»
او افزود: «به لطف رییسجمهوری ترامپ، رنسانس صنعت هستهای آمریکا آغاز شده و منافع بلندمدتی برای مردم آمریکا و عربستان به همراه خواهد داشت.»
روسایجمهوری دموکرات و جمهوریخواه آمریکا طی دهههای گذشته همواره با تلاش کشورهای خاورمیانه برای غنیسازی اورانیوم مخالفت کردهاند.
با این حال، قانونگذارانی که با این توافق مخالف هستند، احتمالا برای جلوگیری از اجرای آن با نبردی دشوار روبهرو خواهند بود.
برخی نمایندگان معتقدند توافق هستهای با عربستان آنقدر حساس است که باید با معیار سختگیرانهتری در کنگره بررسی شود.
در سال ۲۰۱۸، گروهی از سناتورهای دموکرات و جمهوریخواه طرحی ارائه کردند که بر اساس آن هرگونه همکاری هستهای با عربستان تنها در صورتی امکانپذیر باشد که کنگره بهطور رسمی به آن رأی مثبت دهد.
یکی از سناتورهایی که خواهان چنین سازوکار سختگیرانهای بود، مارکو روبیو، سناتور وقت جمهوریخواه ایالت فلوریدا و وزیر امور خارجه کنونی دولت ترامپ، بود.
این طرح هرگز به رأی گذاشته نشد.
