۷ سال پس از «آبان خونین»؛ ترس حکومت از افزایش قیمت بنزین
هفت سال پس از آنکه افزایش قیمت سوخت به یکی از خونبارترین سرکوب‌ها در تاریخ جمهوری اسلامی منجر سهمیه‌بندی بنزین سخت‌گیرانه‌تر شده و صف‌هایی در جایگاه‌های سوخت سراسر کشور شکل گرفته است، اما حکومت همچنان جرات دست زدن به قیمت یارانه‌ای بنزین را ندارد.
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رییس‌جمهوری و رییس سازمان دولتی بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، این هفته اذعان کرد که «ما واقعا مشکل تامین داریم».
او به ایرانیان گفت دیگر نمی‌توانند روی جایگاه‌های سوخت برای تامین بنزین مورد نیاز خود حساب کنند و باید پیش از سفر، بخشی از سهمیه ماهانه‌شان را ذخیره کنند.
او گفت: «دولت هرچه بنزین داشته، به مردم داده است. چیزی نگه نداشته که بتواند بیشتر عرضه کند.»
شامگاه پنج‌شنبه ۲۱ آبان، ساکنان بندرعباس، بندر اصلی ایران در خلیج فارس، در اعتراض به صف‌های طولانی و خالی بودن پمپ‌های بنزین، با خودروهای خود مسیری را در نزدیکی یک جایگاه سوخت در محله رجایی این شهر مسدود کردند. پیش‌تر نیز رانندگان در مسیر میناب به بندرعباس به کمبود سوخت اعتراض کرده بودند.
هفت سال پس از «آبان خونین»
هفت سال پیش دولت اندکی پس از نیمه‌شب ۲۴ آبان ۱۳۹۸ اعلام کرد قیمت بنزین بین ۵۰ تا ۲۰۰ درصد افزایش خواهد یافت. رانندگانی که پیش‌تر برای هر لیتر بنزین ۱۰ هزار ریال پرداخت می‌کردند، از آن پس باید برای ۶۰ لیتر نخست در ماه، لیتری ۱۵ هزار ریال و برای مصرف بیشتر، لیتری ۳۰ هزار ریال می‌پرداختند.اعتراضات ظرف چند ساعت آغاز شد و به بیش از ۱۰۰ شهر گسترش یافت. معترضان با خودروهای خود بزرگراه‌ها را مسدود کردند، بانک‌ها را به آتش کشیدند و تصاویر علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، را پایین کشیدند. رویترز بعدها به‌نقل از افراد نزدیک به حلقه اطرافیان خامنه‌ای گزارش داد که او در دومین روز اعتراضات به مقام‌های ارشد گفته بود: «هر کاری لازم است برای پایان دادن به آن انجام دهید.»
حکومت حدود یک هفته اینترنت را قطع کرد و نیروهای امنیتی در ماهشهر، در جنوب غرب ایران، و شهرهای سراسر کشور، از جمله از روی پشت‌بام‌ها، با گلوله جنگی به معترضان شلیک کردند. صدها نفر کشته و بیش از هفت هزار نفر بازداشت شدند و این کشتار به‌عنوان «آبان خونین» در ذهن ایرانیان ثبت شد.
آن دو قیمت، یعنی ۱۵ هزار و ۳۰ هزار ریال، هنوز هم دو نرخ ارزان‌تر بنزین هستند. در سال ۱۳۹۸، نرخ ارزان‌تر معادل حدود ۱۲ سنت آمریکا بود. پس از هفت سال تورم و سقوط ارزش ریال، این رقم اکنون معادل حدود نیم سنت آمریکا است.
حکومت از آن زمان تاکنون خطر افزایش عمومی قیمت بنزین را نپذیرفته است. هر بار که فشارهای اقتصادی به نقطه انفجار رسیده، خشم عمومی متوجه حکومت شده است: در خرداد ۱۳۸۶، هنگامی که سهمیه‌بندی آغاز شد، جایگاه‌های سوخت در تهران به آتش کشیده شدند و خیزش ناشی از فروپاشی اقتصادی به کشتار دی ماه ۱۴۰۴ انجامید.
خاطره این رویدادها بر تمامی تصمیم‌گیری‌ها سایه افکنده است. سقاب اصفهانی این هفته گفت قیمت بنزین در سهمیه سوم هر فصل بازنگری خواهد شد، اما «مجموعه‌ای از نهادهای امنیتی، نظامی و انتظامی» باید ابتدا نظر خود را اعلام کنند. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، نیز گفت دو نرخ ارزان‌تر تغییری نخواهند کرد.
هر خودرو شخصی ماهانه با کارت سوخت خود سهمیه‌ای دریافت می‌کند: ۶۰ لیتر با قیمت هر لیتر ۱۵ هزار ریال، معادل نیم سنت آمریکا؛ ۵۰ لیتر با قیمت ۳۰ هزار ریال، معادل حدود یک سنت؛ و از ۱۷ شهریور، ۵۰ لیتر با قیمت ۱۰۰ هزار ریال، معادل کمتر از چهار سنت. هزینه کل سهمیه ماهانه ۱۶۰ لیتری حدود هفت میلیون و ۴۰۰ هزار ریال، معادل دو دلار و ۷۰ سنت است.
اما دولت به‌جای افزایش قیمت‌ها، دسترسی به بنزین را محدود می‌کند.
تا پیش از این، رانندگانی که سهمیه‌شان تمام می‌شد، می‌توانستند با استفاده از کارت «اضطراری» جایگاه سوخت، بنزین را به نرخ سهمیه سوم خریداری کنند. شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی اعلام کرد که در ۱۷ شهریور، ۴۱ درصد از کل بنزین فروخته‌شده، معادل حدود ۵۹ میلیون لیتر در روز، از طریق کارت‌های جایگاه عرضه شده بود.از اول نوامبر، کارت‌های جایگاه در ۱۱ استان جمع‌آوری شده‌اند؛ استان‌هایی که تقریبا همگی در امتداد مرزهای ایران با پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، عراق، ترکیه و منطقه قفقاز یا در سواحل خلیج فارس قرار دارند؛ مناطقی که به‌گفته مقام‌ها، سوخت یارانه‌ای از آن‌ها قاچاق می‌شود. اجرای این طرح از کرمان آغاز شد که نخستین استان محروم‌شده از کارت‌های جایگاه بود و سپس به مناطق دیگر گسترش یافت.
تهران که روزانه حدود ۲۰ میلیون لیتر، معادل مصرف مجموع ۱۵ استان دیگر، بنزین مصرف می‌کند فعلا از این محدودیت مستثنا شده است. در پایتخت، در عوض، هر نوبت سوخت‌گیری با کارت جایگاه به کد ملی مالک خودرو مرتبط می‌شود. به رانندگانی که در هر نقطه از کشور به بنزین بیشتری فراتر از سهمیه خود نیاز دارند، گفته شده است بنزین سوپر را با قیمت حدود یک میلیون ریال، معادل ۳۷ سنت، برای هر لیتر خریداری کنند؛ رقمی بیش از ۶۰ برابر ارزان‌ترین نرخ بنزین.
محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رییس‌جمهوری، گفت کارت‌های جایگاه طی چند هفته، استان به استان جمع‌آوری خواهند شد. او قاچاق سوخت را دلیل این تصمیم دانست.
او گفت: «چند هزار وانت نیسان کاری جز جمع‌آوری سوخت از استان‌های مختلف و انتقال آن به آن سوی مرز ندارند.» قائم‌پناه میزان قاچاق را روزانه ۳۰ میلیون لیتر اعلام کرد. هر لیتر بنزین در پاکستان حدود دو میلیون و ۶۰۰ هزار ریال، معادل ۹۶ سنت، فروخته می‌شود.
نظام‌الدین موسوی، نماینده سابق مجلس، گفت حدود ۹۰ درصد سوخت قاچاق‌شده گازوئیل است، نه بنزین. او گفت: «بهانه‌تراشی را کنار بگذارید و بگویید دنبال افزایش قیمت هستید.»
«نه ظرفیت واردات وجود دارد و نه پول آن»
در پس این اقدامات، شکاف میان عرضه و تقاضای بنزین قرار دارد که جنگ جبران آن را ناممکن کرده است.
بر اساس آمارهای رسمی که وب‌سایت رویداد۲۴ به آن‌ها استناد کرده است، میانگین مصرف روزانه بنزین در ایران تا پایان اکتبر حدود ۱۳۳ میلیون لیتر بوده و در شهریور به اوج ۱۴۴ میلیون لیتر رسیده است؛ در حالی که پالایشگاه‌ها روزانه بین ۱۱۲ تا ۱۳۵ میلیون لیتر بنزین تولید می‌کنند.
حسین طائب، رییس سازمان بسیج، پنج‌شنبه ۲۱ آبان گفت ایران همچنان روزانه حدود هفت میلیون لیتر بنزین وارد می‌کند. محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا که از فروردین ماه برقرار شده، واردات را دشوارتر و پرهزینه‌تر کرده است. پالایشگاه‌ها و انبارهای سوخت نیز در جریان جنگ آسیب دیده‌اند.
«لطفا دیگر حرف نزنید»
سهمیه‌بندی همچنین موجب اختلاف در درون ساختار حاکمیت شده است.
کمتر از یک روز پس از اظهارات سقاب اصفهانی، محمدرضا عارف، معاون اول رییس‌جمهوری، به مقام‌ها دستور داد اظهارنظر درباره بنزین را متوقف کنند. او گفت تصمیم‌ها تنها از طریق سخنگوی دولت یا شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی اطلاع‌رسانی خواهد شد.
احمد امیرآبادی فراهانی، نماینده سابق مجلس، در پیامی خطاب به سقاب اصفهانی نوشت: «دکتر، لطفا دیگر حرف نزنید، مصاحبه نکنید، روی اعصاب مردم نروید.»
روزنامه تندرو کیهان «جریانی» در دولت را متهم کرد که افزایش قیمت‌ها را «از راه‌های دیگر» دنبال می‌کند. این روزنامه اظهارات دو معاون رییس‌جمهوری را «تحریک‌آمیز» خواند و گفت این سخنان به «رسانه‌های معاند» خوراک داده است.
کیهان نوشت: «نهادهای نظارتی و امنیتی باید برای بازدارندگی وارد عمل شوند.»این روزنامه همچنین هشدار داد که بدون کارت‌های جایگاه، در صورت ازسرگیری جنگ، ایرانیان نمی‌توانند مانند بسیاری از مردم در جنگ‌های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه از شهرها فرار کنند.
روزنامه تندرو فرهیختگان نیز این سیاست را «بازی رسانه‌ای با روان جامعه در میانه جنگ» توصیف کرد.
«با ماهی ۱۱۰ لیتر بنزین چه می‌شود کرد؟»
این اقدامات در فضای مجازی با خشم و تمسخر کاربران روبه‌رو شد.
یکی از کاربران نوشت: «با مصرف سوخت خودروهای داخلی، با ماهی ۱۱۰ لیتر بنزین چه می‌شود کرد؟»
کاربر دیگری پرسید تکلیف میلیون‌ها نفری که هر روز برای «درآوردن ماهی ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون ریال»، معادل حدود ۱۳۰ تا ۱۵۰ دلار، به تهران رفت‌وآمد می‌کنند و «با نان و تخم‌مرغ زندگی را می‌گذرانند» چیست.
کاربر سومی نوشت: «پیام دولت این است که قیمت واقعی بنزین یک میلیون و ۱۰۰ هزار ریال است.»
با چنین قیمتی، هزینه سهمیه ماهانه ۱۶۰ لیتری از حداقل دستمزد حدود ۱۶۶ میلیون ریالی، معادل ۶۱ دلار، بیشتر خواهد بود.
