اسلام؟ ما یک اسلام نداریم؛ اسلامها داریم : محمدعلی محمدی قرهقانی
دین پژوه
اکبر احمد دانشمند شناختهشده علوم اجتماعی پاکستانیالاصل، در کتاب مشهور اسلام و پستمدرنیسم آورده است که ما یک اسلام نداریم، بلکه اسلامها داریم. این گزاره، فراتر از یک تفسیر فرهنگی، واقعیتی مهم درباره جهان اسلام و محدودیتهای همگرایی سیاسی میان کشورهای مسلمان را آشکار میکند.
اسلام در عربستان با اسلام در مالزی و اندونزی تفاوت دارد؛ اسلام ترکیه با اسلام پاکستان و همه اینها با اسلام ایران متفاوتاند. این تفاوتها اغلب ریشههای فرهنگی و تاریخی دارند.
زنان اندونزی دامنهای بسیار کوتاه میپوشند، اما مقنعه را حفظ میکنند. مسلمانان ترکیه در ماه رمضان، درحالیکه روزهاند، در بارها و رستورانها از توریستها با مشروبات الکلی پذیرایی میکنند. لبنانیها و فلسطینیها، با وجود مبارزه در راه اسلام و سرزمینهای مقدس، در سواحل خود با بدنهای عریان یا نیمهعریان آفتاب میگیرند و شنا میکنند. در ایران تا یک سال پیش، به خاطر بیرون ماندن موی دخترکی، یک کشور به آشوب کشیده میشود.
این تفاوتها نشان میدهد که حتی در سبک زندگی و برداشت از حدود و الزامات دینی نیز الگوی واحدی بر همه جوامع مسلمان حاکم نیست.
اما مسئله اصلی نه این تفاوتهای فرهنگی، بلکه رقابتهای شدید سیاسی و منافع ملی است؛ جایی که دولتهای مدعی اسلام گاه چنان با یکدیگر دشمنی میکنند که این دین مشترک عملاً مانع کشتار آنان علیه همدیگر نمیشود. در این میدان، آنچه تعیینکننده است، نه لزوماً برادری دینی، بلکه قدرت، امنیت، نفوذ منطقهای و منافع ملی است.
تعجب من این است که هنوز بسیاری از سیاستمداران ایرانی به نام اسلام و کشورهای “برادر مسلمان” دل خوش کرده و تصور میکنند صرف اشتراک دینی میتواند وحدتی راهبردی ایجاد کند تا روزی همگی در برابر آمریکا و اسرائیل بایستند.
این لفظ سالهاست بسیار تکرار شده و گاهی به راهبرد محوری در سیاست خارجی تبدیل شده، بیآنکه هیچ دستاوردی داشته باشد.
آیا وقت آن نرسیده است که حکمرانان ما دریابند اسلام واحدی که همه مسلمانان را به یک اراده سیاسی و راهبردی مشترک برساند، در جهان امروز وجود ندارد؟
اشتراک دینی لزوماً به معنای اشتراک منافع ملی، برداشت سیاسی یا تعریف واحد از دوست و دشمن نیست. دولتها بر پایه منافع، امنیت و بقای خود تصمیم میگیرند؛ حتی اگر اصطلاحاً دین مشترکی داشته باشند.
در جهان سیاست، «کشورهای برادر مسلمان» تا زمانی که منافع مشترک و تعهدات متقابل پشتوانه آن نباشد، وجود ندارد.
بنابراین ما در ایران نیز باید مبنا را ملت ایران، منافع ملی، امنیت و آینده کشور خود قرار دهیم. همکاری با دیگر ملتها و کشورهای مسلمان میتواند ارزشمند باشد، اما نه بر پایه توهم وحدتی فراگیر و نه به بهای نادیده گرفتن منافع ملی در جهت مبارزه برای آرمانهای اسلامی جهانی
هر حکمرانی *پیش از هر چیز مسئول سرنوشت ملت خویش است و باید ایران و منافع مردم را نقطه عزیمت سیاستگذاری و تصمیمگیری راهبردی خود قرار دهد و قبول کنیم که “جهان اسلام”ی وجود ندارد!
